Zich als ‘duurzaam’ en ‘groen’ presenterende organisaties doen er verstandig aan een kanariepietje aan boord te nemen als ze geloofwaardig willen blijven in deze tijd van sneuvelende reputaties
Mijnwerkers namen vroeger een kanariepietje mee de mijn in. Zong het pietje niet meer en viel het van zijn stokje, dan wisten ze: hier hangt onzichtbaar kolendamp. Tijd om te vluchten.
Pioniers en medewerkers van duurzame en circulaire organisaties kunnen iets vergelijkbaars gebruiken. Zij lopen namelijk risico op een sluipende vergiftiging van hun beleid en sturing. Oude opvattingen en denkgewoonten sluipen naar binnen, vaak zonder dat iemand het doorheeft. Dit gebeurt vooral als het goed gaat en iedereen ontspant. Noem het zelfgenoegzaamheidsvergiftiging. Deze vorm van zelfmisleiding komt opvallend vaak voor in ‘groene’ organisaties.
‘Verborgen Bestuurders’
In eerdere blogs noemde ik deze opspelende oude opvattingen ‘Verborgen Bestuurders’. Verborgen, omdat ze zich als verstekelingen nestelen in het besturingssysteem van de organisatie. Ze werken als een automatische piloot met een oude bestemming die we ooit zelf instelden, maar inmiddels vergeten zijn. Bestuurders, omdat ze in ons onderbewuste nog steeds invloed uitoefenen op de dagelijkse gang van zaken. We sturen bewust op een bepaalde uitkomst. Maar de organisatie lijkt een eigen koers te varen — naar uitkomsten die we allang achterhaald vinden.
Al dertig jaar help ik directieteams en managers deze Verborgen Bestuurders op te sporen en uit te schakelen. Mijn ervaring: zonder die stap is elk veranderprogramma weggegooid geld. In het slechtste geval werkt het zelfs averechts — kostbaar, frustrerend en volledig onnodig.
Het modernste kanariepietje: Jennifer Benson
Als moderne opvolger van het kanariepietje beveel ik collega Jennifer Benson aan. Zij is een van de grondleggers van ‘we are stewards’. Samen met haar hebben verschillende levenskrachtige organisaties hun Verborgen Bestuurders snel en adequaat opgespoord.
Jennifer brengt bovendien iets extra’s mee. Ze heeft aan den lijve ervaren dat ‘groene organisaties’ — willen ze blijven bloeien — uiteindelijk moeten toebehoren aan zichzelf. Niet aan wie er ooit mee begon, hoe succesvol dat initiatief ook was. Vier keer maakte ze mee hoe het uitoefenen van juridisch volkomen rechtmatige eigendomsrechten door oprichters of latere investeerders na verloop van tijd rampzalig uitpakte. De oorzaak: een hardnekkige Verborgen Bestuurder rond ‘eigenaarschap’, die vanuit oud denken zich blijft bemoeien met organisaties die zichzelf modern en vooruitstrevend noemen.
Dat pakt in twee stappen verkeerd uit. Eerst tast het, subtiel, het vertrouwen aan van de mensen die hun energie en tijd in de organisatie steken. Daarna tast het de resultaten zelf aan.
Vier keer meemaken vormde Jennifer tot het kanariepietje dat ze nu is. Het kostte haar telkens haar baan — maar niet haar optimisme. Ze zette haar ervaringen om in twee dingen: een scherp inzicht in hoe deze vergiftiging van binnenuit werkt, en een oplossing die duurzame organisaties nog jarenlang kan beschermen tegen een voortijdig einde.
Als ervaringsdeskundige herkent Jennifer het patroon inmiddels feilloos — net zoals het kanariepietje de kolendamp aanvoelt voordat de mijnwerkers er iets van merken. Die sluipende werking ontstaat door de subtiele wisselwerking tussen drie krachten die elke startende organisatie vormen:
- Rood — de sturingsas tussen Sturen (boven) en Inrichten (beneden)
- Groen — de afstemmingsas tussen Individualiteit (rechts) en Collectiviteit (links)
- Blauw — de economische as tussen Vraag (rechts beneden) en Aanbod (links boven)
Deze krachten bepalen samen of een organisatie groeit en bloeit, of juist niet:
- De mate waarin managers en medewerkers op eigen kracht verbonden blijven met de PURPOSE van de organisatie. Zolang ze zich daarvan bewust blijven, blijft het oorspronkelijke idee hen inspireren — ook als het tegenzit. En dat zal het. ‘We are stewards’ is zo’n inspirerende purpose. Het begrip ‘rentmeesterschap’ is op zich complex, maar leg het in drie minuten uit en iedereen voelt de aantrekkingskracht.
- De mate van VERTROUWEN die de deelnemers in zichzelf en in elkaar hebben als dragers van die gezamenlijke purpose, en hoe dat vertrouwen doorwerkt in hun onderlinge omgang. Dat vertrouwen blijkt vooral uit hoe ze onderlinge wrijving oplossen — in het spanningsveld tussen individu en collectief.
- De mate waarin managers en medewerkers elkaar ondersteunen bij de ECONOMISCHE OPDRACHT — de klant helpen zijn doelen efficiënt en rendabel te realiseren.
Wie deze drie krachten en hun wisselwerking begrijpt, ziet meteen: ‘steward ownership’ als zuiver idee kan organisaties enorm laten groeien. Maar vermeng dat idee met oude Verborgen Bestuurders, en het tast diezelfde organisatie in de kern aan.
Onderhandelen dus…
Kanariepiet Jennifer weet als geen ander: lukt het oprichters om hun eigenaarsrechten welgemeend te verkopen aan hun eigen organisatie, dan geeft dat de groei een enorme boost. Jennifer is gespecialiseerd in het begeleiden van dat proces — juridisch, mentaal en spiritueel — naar een faire uitkoopsom. Daarna kan de organisatie weer creatief verder, in haar oorspronkelijke win-winmodus.
De oprichters en investeerders houden dus zelf de sleutel in handen voor een glorieuze toekomst van hun eigen initiatief. Het is als ouders die hun kind op een gegeven moment durven loslaten, en het zo zijn eigen weg gunnen.
Diezelfde vergelijking maakt ook iets anders duidelijk. Elke stiekeme of slimme poging van diezelfde oprichters om via een achterdeurtje toch weer grip te krijgen op de koers of opbrengsten van ‘hun’ organisatie, is onbespreekbaar. Hoe onschuldig zo’n poging ook oogt — vaak zelfs onbewust en goedbedoeld — voor Jennifer is het een no-go. Ze houdt dan onmiddellijk op met zingen. Simpelweg omdat het de zuiverheid van ‘steward ownership’ aantast.
Anders dan de mythische Cassandra, die haar naasten wél zag afstevenen op een ramp maar hen niet kon overtuigen, weet Jennifer haar cliënten juist wél te overtuigen — en dat op een luchtige, vanzelfsprekende manier. Ze laat zien hoe juridische garanties kunnen worden ingebouwd voor wie trouw wil blijven aan het idee van steward ownership. Zo blijft het dienen als waardecreatiemotor, voor vele generaties.
Zo helpt Jennifer oprichters en investeerders bewust weerstand te bieden aan de verleiding om via een achterdeurtje het oorspronkelijke idee alsnog te compromitteren.
Maatschappelijke relevantie
Dit is maatschappelijk relevant. Het is niet de eerste, en ook niet de laatste keer, dat een aantrekkelijk idee — zoals ‘groen’, ‘circulair’ of ‘duurzaam’ — mensen aantrekt die het succes ervan snel willen kopiëren. Zonder zich te verdiepen in wat daar werkelijk achter zit, laat staan het te onderhouden.
Waar iets nieuws gebeurt, komen de meelifters als eerste snuffelen. Geef ze de ruimte, en je opent de deur naar greenwashing.
Gaan mensen er met de bal vandoor via greenwashing, dan haakt iedereen teleurgesteld af. “Leek leuk, werkte niet,” zeggen ze dan. Met een kanariepietje als Jennifer aan boord is dat te voorkomen.