Foto: Rafael Santos / Pexels
Het meest vitale onderdeel van ons menselijke besturingsmechanisme is, naar mijn mening, het ‘zelfbeeld’ dat we allemaal — bewust, maar vooral onbewust — met ons meedragen.
Je moet maar eens opletten hoe snel iemand met wie je in gesprek bent ervandoor gaat zodra je over zijn of haar zelfbeeld begint. Je mag het overal over hebben — ook als coach, adviseur of goede vriend, want denken en praten staat immers vrij. Maar zodra je begint over waar dit denken, praten en handelen precies vandaan komt — de aannames en axioma’s die eraan ten grondslag liggen — dan raak je kennelijk aan de fundamenten van iemands bestaan. En dat is, zo blijkt vaak, levensbedreigend.
Ik heb hierover al vele posts geplaatst onder de titel “Verborgen Bestuurders”, maar de fenomenen eromheen blijven fascinerend om te aanschouwen. Dat ik daarin niet de enige ben, illustreer ik aan de hand van twee voorbeelden.
Voorbeeld 1 — Willem de Ridder over God noemen
Een passage uit het boek Spiegologie van de onvolprezen meesterverteller en levenskunstenaar Willem de Ridder (1939–2022):
Eeuwenlang werd hier in het westen onze ‘Intelligentie’ gezien als een strenge, autoritaire, wraakzuchtige god ergens boven in het firmament, die alles wat je stiekem deed in een groot boek schreef en je daar later gevoelig voor strafte. Je zou eeuwig in de hel branden als je het lef had om jezelf God te noemen. Als wij op die manier leren zien, creëren we automatisch een maatschappij die daarop lijkt: autoriteiten die straffen als we ons niet gedragen. Zij zijn hoog, jij bent laag. Ook de islam heeft een streng beeld van God, met alle gevolgen van dien.
Toch zijn er altijd mensen geweest die wel doorhadden dat dit verhaal niet klopte. Zo is er een leuke anekdote van een wijze moslim die op veilige afstand van een moskee wat zoekers toesprak. Deze oude, rustige man keek zijn toehoorders diep in de ogen en zei: ‘Vanaf vandaag raad ik je aan om je eigen naam niet meer te gebruiken, maar jezelf God te noemen… en je zult God zijn.’
Het werd stil, iedereen stond perplex. Een beroemde chirurg onder de toehoorders werd zelfs kwaad: ‘Wat een onzin, dat is je reinste godslastering. Het is ook belachelijk! Dat zou betekenen dat ik alleen maar het woord brood hoef uit te spreken als ik honger heb, en ik heb gegeten…’
De vriendelijke wijsgeer keek hem aan en zei: ‘Hou je mond, klootzak!’ De chirurg werd lijkbleek, hapte naar adem en kon geen woord uitbrengen. De wijsgeer knikte hem vriendelijk toe en zei dat hij zich beter kon ontspannen, er was niets aan de hand… ‘Niets aan de hand? U hebt mij klootzak genoemd, waar iedereen bij stond! Ik heb het woord klootzak één keer gebruikt, en kijk wat een gevolgen dat al heeft… Misschien kun je je nu voorstellen wat een effect het zal hebben als je jezelf God gaat noemen.’
Tot zover Willem de Ridder — die hiermee duidelijk maakt hoezeer wij geneigd zijn onszelf te vereenzelvigen met ons zelfbeeld, en dit ten koste van alles te verdedigen, te behouden en te beschermen.
Voorbeeld 2 — Een Cursus in Wonderen over psychotherapie
Nog pregnanter drukt Een Cursus in Wonderen dit uit, in het aanvullende boekje Psychotherapie: Doel, Proces en Praktijk — een handleiding voor hulpverleners en psychotherapeuten:
Psychotherapie is een proces dat de visie op het zelf verandert. Op z’n best is dit nieuwe zelf een heilzamer zelfbeeld, maar van psychotherapie kan bepaald niet worden verwacht dat zij de werkelijkheid vaststelt. […] Als ze de weg kan vrijmaken voor de werkelijkheid, heeft ze haar hoogste succes behaald.
Haar hele functie is tenslotte de patiënt te helpen een fundamentele dwaling aan te pakken: de overtuiging dat woede hem iets brengt wat hij werkelijk wil, en dat door een aanval te rechtvaardigen hij zichzelf beschermt. In de mate waarin hij begint te beseffen dat dit een dwaling is, in die mate is hij waarlijk verlost.
Patiënten begeven zich niet in een therapeutische relatie met dit doel voor ogen. Integendeel, zulke denkbeelden hebben voor hen weinig betekenis — anders zouden ze geen hulp nodig hebben. Hun oogmerk is hun zelfbeeld precies zo te kunnen handhaven als het is, maar zonder het lijden dat dit met zich meebrengt. […] Omdat dit voor het gezonde denken zo volstrekt onmogelijk is, is het magie wat ze nastreven. In illusies wordt het onmogelijke met gemak tot stand gebracht, maar met als enige prijs dat illusies tot waarheid worden gemaakt. De patiënt heeft deze prijs al betaald. Nu wil hij een ‘betere’ illusie.
Sido van der Meulen