Uitgesproken negatieve en schijnbaar positieve Verborgen Bestuurders
Foto: Pexels
Zoals gezegd kunnen we Verborgen Bestuurders omschrijven als belemmerende overtuigingen en aannames over onszelf en de wereld, die zich — eenmaal getriggerd — ontpoppen als automatische piloten die ons vanuit het onderbewuste aansturen. Deze autopiloten nemen, via ons autonome zenuwstelsel, onze besturing over zonder dat we daar aanvankelijk erg in hebben. De vraag is of en hoe lang we in zo’n filter, zo’n perspectief op de werkelijkheid, willen blijven hangen. We kunnen er namelijk doelbewust voor kiezen om van perspectief te wisselen. Het is niet de werkelijkheid — het is alleen maar ooit, als overtuiging over jezelf en de werkelijkheid, door jezelf geïnstalleerd na een serie gebeurtenissen die daar toen misschien aanleiding toe gaven. Denk aan het jongetje bij de brandende kachel uit het vorige deel van deze reeks.
Patronen doorbreken
Maar — zoals iedereen weet die weleens geprobeerd heeft van een verslavend patroon af te komen — een patroon daadwerkelijk veranderen is razend moeilijk. Dat komt mede doordat het aannemen en bekrachtigen van overtuigingen onder stress een hele apotheek aan hormonen open trekt in het lichaam — met name adrenaline, noradrenaline en cortisol — en vrijwel gelijktijdig een scala aan neurotransmitters in de hersenen.
Bruce Lipton vatte dit ooit samen als: “Neurons that fire together, wire together.” Deze hormonen en neurotransmitters maken ons lichamelijk verslaafd aan de patronen die we zo, vrijwel altijd onbedoeld en onbewust, bij onszelf hebben geïnstalleerd.
Veel van deze patronen verwerven we ongemerkt en sluipenderwijs in de eerste zeven jaar van ons leven, door de normen en opvattingen van onze opvoeders als het ware via osmose te internaliseren. Zo worden veel Verborgen Bestuurders van generatie op generatie doorgegeven, zonder dat ons bewuste Zelf daar aanvankelijk iets over te zeggen heeft.
Verborgen Bestuurders zijn meer dan alleen belemmerende overtuigingen. Het zijn complete “gestalten”, “persoonlijkheden”, “avatars” — die namens ons het speelveld betreden, zoals in een game.
Twee categorieën VB’s: uitgesproken negatief en schijnbaar positief
Ik onderscheid twee categorieën Verborgen Bestuurders: uitgesproken negatieve self-fulfilling prophecies, die ons terneerdrukken en ongelukkig maken en schijnbaar positieve self-fulfilling prophecies, die ons juist lijken op te beuren. Ik noem die laatste “schijnbaar” positief omdat ze dwangmatig illusoir zijn en ons zelf- en wereldbeeld net zo goed filteren en vertekenen.
De eerste, negatieve soort gaat terug tot de zondeval en de verdrijving uit het paradijs — een oermythe die volgens Joseph Campbell in vrijwel alle overgeleverde mythen en sagen wereldwijd terugkeert. We mogen dus aannemen dat hij diep verankerd zit in ons collectieve onbewuste.
De tweede, ogenschijnlijk “positieve” soort bestaat uit een veelheid van door onszelf verzonnen, optimistische antwoorden op de bedreigingen om ons heen. Die antwoorden zijn weliswaar illusoir, maar bieden tijdelijk soelaas. Eenmaal geïnstalleerd houden we ze echter tegen beter weten in in stand — ook al moeten we onszelf en de hele wereld om ons heen daarvoor om de tuin leiden. Ik ga hier in een volgende post nader op in.
Negatieve Verborgen Bestuurders
Negatieve Verborgen Bestuurders zijn grauwgrijs gekleurde overtuigingen over onszelf en de wereld. Ze beschrijven de fysieke, materiële wereld — de wereld van de vorm, en alles wat met formeel en formaliteiten te maken heeft.
Een organisatievoorbeeld: sommige ambtelijke bureaucratieën staan sterk onder invloed van zulke negatieve overtuigingen, en dat bepaalt hun manier van omgaan met de buitenwereld totaal. Die omgang kunnen we re-actief noemen: zulke organisaties, en de mensen daarbinnen, zijn geneigd om op elke vraag of prikkel van buitenaf een formeel, afwerend antwoord te geven. “Computer says no” en de bekende reclamespot over “de paarse krokodil” zijn exemplarische voorbeelden.. Individuen kennen deze manier van omgaan met hun omgeving net zo goed.
We noemen de achterliggende Verborgen Bestuurders weliswaar “negatief”, maar het blijven wel degelijk werkzame overlevingsstrategieën. “Ik ben waardeloos” of “Ik heb geen bestaansrecht” zijn overtuigingen die de drager ervan juist een bepaald houvast bieden: ‘erger dan dit kan het niet worden’. Worden zulke slachtofferovertuigingen echter volgehouden, dan roepen ze angst en depressieve gevoelens op — maar de mensen die eronder lijden, genieten er ook voordelen van.
Schijnbare voordelen
Mensen met een slachtofferhouding genieten namelijk aandacht, sympathie, begrip en medeleven van anderen — en omdat zij het zelf zijn die zich gevangen hebben gezet in hun self-fulfilling prophecy, krijgen ze ook steeds weer gelijk. “Het is alsof de hele wereld tegen mij is.” “Alle stoplichten springen op rood zodra ik eraan kom.” “Er zal wel weer geen parkeerplek zijn.” Zulke beweringen kloppen altijd voor honderd procent: gezien door het filter van mijn negatieve waarneming heb ik altijd gelijk. En zo bezien gaat er ook voortdurend van alles mis.
Maar is het glas dan echt altijd halfleeg?
Arme Calimero. Geïntimideerd, terneergeslagen, boos en verongelijkt. Gewogen, gemeten, tegen het licht gehouden — en ontoereikend bevonden. “Hij heeft dus alle reden om zich defensief, behoudend en passief op te stellen.” Moedeloos, redeloos, hopeloos, radeloos, verloren. Niets meer aan te doen. “Laat mij maar.”
Af en toe belandt iedereen wel eens in dit grijsgrauwe perspectief op zichzelf en de wereld als de zaken weer eens tegenzitten. We voelen ons dan bestookt met gedachten als “ik kan het niet”, “het is allemaal te veel” of “het gaat me nooit lukken” — gedachten over tekort, achterstelling en gemis, die passiviteit, opgeven en bevriezen in de hand werken.
De vraag is opnieuw: of en hoelang je in dit filter op de werkelijkheid wilt blijven hangen. Je kunt er namelijk ook voor kiezen dit perspectief te verlaten — het is immers niet de werkelijkheid over jou. Alternatieve, maar evengoed vertekenende perspectieven kunnen even aantrekkelijk lijken, maar ook deze brengen je binnen de kortste keren weer in andere problemen. Totdat je het aandurft om serieus met jezelf in gesprek te gaan, om uit te zoeken hoe het werkelijk zit.
Sido van der Meulen